Ô TÔ, XE MÁY MADE IN VIỆT NAM GIAN NAN CHẶNG ĐƯỜNG 30 NĂM

          Ở ta thường những sự kiện thành công thì loan tin rộng khắp, còn thất bại lại hay lờ lớ lơ. Với ngành cơ khí Việt Nam cũng vậy. Theo quy luật “vạn vật bất biến” thì vật chất chỉ chuyển đổi không mất đi, nhưng những thành công, thất bại gây hậu quả xấu về sau hoặc đặt nền móng cho sự phát triển kinh tế xã hội cũng như cuộc sống thì mãi không thay đổi. Do vậy, bài học thành công, thất bại trong quá khứ sẽ có ích cho hiện tại và tương lai đối với mỗi người, tổ chức, doanh nghiệp và cả quốc gia.

          Tôi là người đã làm việc ở Cơ quan Bộ Cơ khí & Luyện Kim thời những năm 1970, 1990 nên đã được chứng kiến Đại hội VI 1986 của Đảng đã quyết định ĐỔI MỚI - MỞ CỬA đất nước, đã thừa nhận Cơ chế thị trường, Sở hữu nhiều thành phần cùng tồn tại, ban hành Luật Công ty (nay là Luật Doanh nghiệp), được làm ăn với nước ngoài dù có chế độ chính trị khác nhau là những điều cấm kỵ bao năm trước. Rồi được chứng kiến lãnh đạo Việt Nam ban hành quyết định thực hiện CNH-HĐH đất nước vào năm 1997 - 1998 để mong đất nước đến 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp. Nhờ đó, nên tôi đã hiểu khá rõ những nguyên nhân thành công, thất bại, tụt hậu của công nghiệp cơ khí Việt Nam so với các nước trong khu vực sau 35 năm đã qua.

          Nhớ lại thời đó riêng về lĩnh vực cơ khí chế tạo sau nhiều lần Chính phủ lấy ý kiến các chuyên gia, các Bộ ngành kinh tế liên quan đã quyết định lựa chọn dành nguồn lực để tập trung xây dựng phát triển công nghiệp ô tô, xe máy, đóng mới và sửa tàu viễn dương, chế tạo thiết bị đồng bộ cho một số ngành năng lượng, xây dựng, giao thông, sản xuất một số trang thiết bị máy nông nghiệp, thiết bị kỹ thuật điện và cơ khí quốc phòng nhằm tạo tiềm lực chủ động CNH và bảo vệ tổ quốc. Các sản phẩm cơ khí của nhiều ngành kinh tế khác và sản phẩm đáp ứng nhu cầu dân sinh do thị trường điều tiết và để các thành phần cơ khí dân doanh, FDI thực hiện. Thế nhưng sau 30 năm nhìn lại chúng ta thấy tiềm lực và sản phẩm nổi bật có chất lượng, có thị phần trong ngoài nước do doanh nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam như thế nào là câu hỏi cần được làm rõ để Việt Nam chủ động hội nhập FTA và tham gia CNH-HĐH theo hướng công nghiệp 4.0 trong những năm tới là việc làm rất cần thiết. Là người trong cuộc, tôi nhớ từ đầu nhiệm kỳ Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc năm 2016, Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam (VAMI) đã đặt vấn đề này với Chính phủ để có cơ sở xây dựng chính sách, quy hoạch thích hợp phát triển ngành cơ khí Việt Nam nhưng rất tiếc đã không xảy ra. Thiết nghĩ việc này hiện vẫn cần thiết được đặt ra hôm nay để trong những năm tới để Đảng và Nhà nước có quyết sách tiếp tục xây dựng phát triển công nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam tạo nội lực chủ động vừa xây dựng tiềm lực vừa chủ động thực hiện khát vọng đưa Việt Nam phát triển phồn vinh như mục tiêu kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng 2030 và 100 năm thành lập nước 2045 của Nghị quyết Đại hội XIII.

          Chúng ta đều biết mục tiêu CNH-HĐH đất nước của Đại hội Đảng lần thứ VII, VIII đề ra đã không hoàn thành, do vậy mục tiêu xây dựng phát triển ngành công nghiệp cơ khí của đất nước làm chủ được công nghệ và chế tạo được một số sản phẩm trong 8 nhóm sản phẩm cơ khí trọng điểm cũng đã bị phá sản. Trong bài viết này chỉ xin nói về việc tổ chức sản xuất ô tô, xe máy là những sản phẩm có nhu cầu thị trường không hề nhỏ ở Việt Nam sau 30 năm để lấy đây làm bài học thực tiễn cho những năm tới. Để chứng minh cho dung lượng thị trường sản phẩm nội địa Việt Nam nói chung và của riêng sản phẩm xe máy phục vụ nhu cầu dân sinh là không hề nhỏ, xin dẫn chứng: Theo báo cáo của đơn vị thành viên VAMI có liên doanh với Honda Việt Nam, năm 2018 doanh thu của Công ty Honda Việt Nam xấp xỉ 5 tỷ USD, chính đây là căn cứ cho thấy thị trường sản phẩm cơ khí nội địa Việt Nam đã có sức hấp dẫn các doanh nghiệp nước ngoài như thế nào khi họ quyết định đầu tư và giữ bằng được thị trường này?

          Như vậy, thật rõ ràng thị trường các sản phẩm cơ khí của Việt Nam không hề nhỏ và không thể tự có được mà cần nhà nước có chính sách của Nhà nước cùng doanh nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam phải biết cách xây dựng và bảo vệ mới mong có và giữ được.

          Nhớ lại cách đâyy mấy chục năm sau khi Thủ tướng Phan Văn Khải ký ban hành Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam số 186/QĐ-TTg năm 2002, nước ta đã bắt đầu có chính sách và quy hoạch xây dựng phát triển sản xuất lắp ráp xe máy, ô tô nội địa. Đến 2007, Việt Nam bắt đầu hình thành một số liên doanh sản xuất lắp ráp xe máy, ô tô dưới 9 chỗ của doanh nghiệp nhà nước thuộc Bộ công nghiệp nặng với các Tập đoàn CHINHPONG (xe máy Đài Loan), HONDA, TOYOTA, YAHAMA (xe máy, ô tô Nhật Bản), FORD (ô tô Mỹ), MAZDA (tại NM ô tô Hòa Bình của Bộ GTVT), MEKONG (ô tô tải nhỏ Hàn Quốc), SUZUKI (xe máy ở Biên Hòa). Thời này cũng bắt đầu hình thành nhiều doanh nghiệp nội địa lắp ráp ô tô, xe máy như VINAMOTOR (Bộ GTVT), VEAM - Thanh Hóa (Bộ Công nghiệp), SAMCO (Sở GTVT Tp HCM), Cơ khí ô tô Đà Nẵng… Các doanh nghiệp tư nhân cũng ra đời khá nhiều ở các tỉnh thành trong nước làm lắp ráp ô tô xe máy như VINAXUKI, THACO - TRƯỜNG HẢI (sản xuất lắp ráp ô tô), GELEXIMCO, T&T, TMT, HOA LÂM… (để lắp ráp xe máy Trung Quốc giá rẻ) rất nhiều không nhớ hết. Ấy vậy mà sau 30 năm, doanh nghiệp sản xuất lắp ráp ô tô của người Việt Nam chỉ có mỗi THACO tồn tại nhưng về ô tô cơ bản vẫn phải mang thương hiệu Hãng xe nước ngoài (trừ xe BUS, và xe tải nhẹ), Ô tô BUS của SAMCO và lẻ tẻ vài thương hiệu Việt khác. Hầu như các doanh nghiệp làm xe máy ô tô của người Việt làm chủ nói trên đã bị biến mất. Toàn bộ thị trường ô tô, xe máy ở Việt Nam hàng năm ước vài tỷ USD đều do Hãng nước ngoài nắm giữ. Cho đến mãi gần đây Việt Nam ta mới bắt đầu có ô tô, xe máy có thương hiệu Việt là VINFAST xuất hiện ít ỏi trên thị trường nội địa. Câu chuyện xe máy, ô tô ở Việt Nam sau 30 năm là như vậy. Thật đáng buồn!

          Rất mong Chính phủ cần nhìn nhận THỊ TRƯỜNG LÀ TÀI NGUYÊN QUỐC GIA để có chính sách xây dựng và bảo vệ trước các FTA như các nước phát triển đã và đang làm, không để lợi ích nhóm, cá nhân thao túng chính sách như tinh thần chống tham nhũng của Đảng đã chỉ ra gần đây.

          Từ câu chuyện xe máy, ô tô sẽ viết tiếp về thị trường dùng vốn đầu tư công để xây dựng và phát triển công nghiệp cơ khí chế tạo của đất nước. Thiết nghĩ nếu doanh nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam chỉ tích cực tham gia chế tạo các sản phẩm tham gia chuỗi toàn cầu thì mới được một phần nhỏ và thị trường này hầu như phụ thuộc nước ngoài, còn thị trường đầu tư công bằng vốn của chính Việt Nam lấy từ thuế và đi vay nước ngoài để xây dựng hạ tầng, phát triển các ngành kinh tế, công nghiệp của đất nước mới là thị trường lớn mà các Hãng, doanh nghiệp nước ngoài đang ngày đêm muốn nắm lấy như đối với xe máy và ô tô  nêu trên.

         Những người làm cơ khí Việt Nam rất mong nhà nước có chính sách đổi mới để tạo điều kiện thúc đẩy và liên kết của các doanh nghiệp, Viện nghiên cứu, Trường đào tạo của ngành cơ khí chế tạo nội địa có thị trường, đơn hàng đầu tư công nói chung và sản xuất lắp ráp xe máy, ô tô ở Việt Nam trong những năm tới phát triển. Tôi rất thấm lời dậy của Hồ Chủ Tịch và ý Đảng lòng Dân về công tác tổ chức và lựa chọn cán bộ là: Nguyên nhân của mọi nguyên nhân thành bại là công tác tổ chức và cán bộ. Đây là việc tối hệ trọng của mỗi tổ chức, doanh nghiệp và quốc gia trong bối cảnh diễn biến quốc tế hết sức phức tạp thời nay. Trong việc lựa chọn sử dụng cán bộ quản lý nhà nước nói chung và đối với ngành công nghiệp cơ khí nói riêng có thể tham khảo lời người xưa đại ý:

  • Kẻ dối trên lừa dưới chỉ huy không quá 10 người;
  • Kẻ thức khuya dậy sớm ân cần chu đáo, công việc chuyên cần chỉ huy được trăm người;
  • Kẻ trên thông thiên văn dưới tường địa lý chỉ huy được vạn người;
  • Kẻ luôn coi nhân dân, đất nước là nhà mới chỉ huy được thiên hạ./.