Phải có nhiều tập đoàn lớn, Việt Nam mới có thể bứt phá!

Sau 30 năm hình thành và phát triển, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo Việt Nam vẫn rất “còi cọc”. Mục tiêu trở thành quốc gia phát triển không hề dễ dàng, nếu không có những chính sách đột phá. Phải tạo ra được nhiều những tập đoàn lớn như Samsung, Toyota thì mới đem đến sự bứt phá.

https://tunglamco.com.vn/wp-content/uploads/2020/05/xe-dien-vn-electric-car-mang-den-hinh-anh-hien-dai-cho-cac-khu-cong-nghiep-1.jpg

Khối FDI đang chiếm trên 70% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước

Nội lực yếu kém

Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2021-2025 đã nêu rõ: Đến năm 2025, Việt Nam là nước có nền công nghiệp theo hướng hiện đại, vượt qua mức thu nhập trung bình thấp. Theo đó, trong 5 năm tới, tăng trưởng GDP bình từ khoảng 6,5 - 7%/năm. Thu nhập bình quân đầu người đến năm 2025 đạt khoảng 4.700 - 5.000 USD/năm. Tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP đạt trên 25%... Đây là tỷ trọng mà các nước phát triển trong thời kỳ công nghiệp hóa phải đạt được từ 20-30% trở lên.

Hiện tại, tỷ lệ đóng góp của công nghiệp chế biến chế tạo mới đạt 16,7%/năm. Theo tính toán của Cục Công nghiệp (Bộ Công thương), để đạt được chỉ tiêu trên, riêng ngành công nghiệp chế biến, chế tạo sẽ cần phải tăng trưởng bình quân 16%/năm trở lên. Đây là con số cao so với mức tăng bình quân 11,2%/năm của giai đoạn trước. Hiện nay, các mặt hàng công nghiệp chế biến chế tạo chiếm tới trên 80% kim ngạch xuất khẩu của cả nước đang chịu ảnh hưởng nặng nề của dịch covid-19, do đó, để duy trì mức trên, chúng ta đang phải hết sức nỗ lực duy trì sản xuất để không bị đứt gánh chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, những điểm nghẽn then chốt của ngành công nghiệp nói chung và công nghiệp chế biến chế tạo nói riêng trong nhiều năm qua, vẫn chưa được cải thiện. Đó là nội lực còn yếu, phụ thuộc nhiều vào khu vực đầu tư nước ngoài (FDI). Mặc dù số lượng các doanh nghiệp FDI chỉ chiếm khoảng 20% trên tổng số doanh nghiệp Việt Nam nhưng lại chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Đặc biệt là đối với các ngành xuất khẩu chủ lực như: điện tử, dệt may, da giày. Doanh nghiệp FDI vào Việt Nam chủ yếu tập trung ở khu vực hạ nguồn, để tận dụng ưu đãi về thuế, chi phí đầu vào (điện, thuê mặt bằng, nhân công) giá rẻ; cùng những yêu cầu về môi trường và lao động chưa quá cao tại Việt Nam. Do đó, hiệu ứng lan toả sang khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn không như kỳ vọng.
Năng lực cạnh tranh quốc gia của Việt Nam còn rất hạn chế. Sản xuất công nghiệp chủ yếu là gia công, lắp ráp, có giá trị gia tăng thấp, dựa nhiều vào lao động giá rẻ, chưa phát huy được các tiến bộ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đóng góp của công nghiệp chế biến chế tạo trong GDP vẫn còn thấp so với các nước có nền công nghiệp hiện đại như đã đề cập ở trên. Chúng ta cũng chưa có nhiều sản phẩm và thương hiệu Việt (make in Việt Nam) trong lĩnh vực này đủ sức cạnh tranh trong khu vực, quốc tế trừ một số sản phẩm ô tô của Vinfast của Tâp đoàn Vingroup đang rất nỗ lực để tiến vào thị trường Mỹ và châu Âu, xe bus thương hiệu Việt của Thaco sang Philippine.
Năng lực của các doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam rất thấp. Các doanh nghiệp Nhà nước chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực hạ tầng, sử dụng tài nguyên quốc gia. Công tác nghiên cứu R&D chưa được quan tâm đúng mức và hiệu quả kinh tế còn nhiều yếu kém. Các doanh nghiệp tư nhân, phần lớn vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, không đủ nguồn lực đầu tư vào R&D để nâng cấp, đổi mới công nghệ nhằm nâng cao giá trị gia tăng trong hoạt động sản xuất. Các doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam không nắm giữ được các công nghệ nguồn, công nghệ quan trọng để đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm.

Vì vậy, sau 30 năm hình thành và phát triển, ngành công nghiệp chế biến chế tạo Việt Nam vẫn được xem là “còi cọc”. Đến nay chỉ có khoảng 300 doanh nghiệp 100% vốn trong nước, có thể cung cấp được sản phẩm cho các công ty đa quốc gia. Phần lớn các mặt hàng là sản phẩm nhựa, bao bì đóng gói, linh kiện in ấn và những linh kiện có hàm lượng công nghệ thấp. Hầu hết nguyên liệu phải nhập khẩu, chi phí sản xuất rất cao, do năng lực quản trị yếu. Lãi suất vay ngân hàng cao nhất thế giới. Đặc biệt, các doanh nghiệp hiện nay phải thuê đất trong các khu công nghiệp với chi phí cực kỳ đắt đỏ. Những doanh nghiệp lớn có vai trò đầu tàu dẫn dắt như Samsung của Hàn Quốc, Toyota của Nhật Bản… đến nay ở Việt Nam chưa có hoặc rất hiếm. Thời gian gần đây, Việt Nam chúng ta có Vingroup, Thaco đang hướng trở thành tập đoàn có quy mô lớn khu vực và toàn cầu. Thaco đầu tư khá lớn cho các trung tâm công nghiệp, nhà máy sản xuất chế biến chệ tạo, tuy nhiên Thaco, vai trò của doanh nghiệp đầu nguồn vẫn chưa rõ nét không muốn nói chưa có. Mặc dù, Khu Công nghiệp Cơ khí và Ô tô Thaco Chu Lai được xem là trung tâm sản xuất ô tô và công nghiệp hỗ trợ lớn nhất Việt Nam. Tại đây có 32 công ty, đơn vị trực thuộc, bao gồm: các nhà máy sản xuất lắp ráp ô tô, các nhà máy linh kiện phụ tùng và Tổ hợp cơ khí; cảng Chu Lai và các đơn vị giao nhận - vận chuyển đường bộ, đường biển; các công ty đầu tư - xây dựng, trường Cao đẳng Thaco và các đơn vị hỗ trợ khác, nhưng đơn vị này vẫn chưa kết nối và dành nhiều khối lượng công việc gia công cho các doanh nghiệp Việt khác. Một tín hiệu đáng mừng, mới đây, Viettel vận hành phòng lab mở hiện đại miễn phí cho cộng đồng phát triển công nghệ 4.0, giá như trong lĩnh vực công nghiệp chế biến chế tạo cũng có được một trung tâm kiểu như này do một trong những “ông lớn” của ngành đầu tư thì hiệu quả của ngành sẽ được nâng lên rất nhiều, khi các doanh nghiệp nhỏ không cần phải đầu tư trang thiết bị nghiên cứu, cơ sở hạ tầng mà chỉ cần tập trung đầu tư vào con người và nâng cao hiệu quả, tăng tính sáng tạo.

Làm sao để thoát nghèo

Mặc dù thời gian qua đã có không ít chính sách khuyến khích, thúc đẩy phát triển của công nghiệp chế biến chế tạo được ban hành, nhưng theo các doanh nghiệp, phần lớn các chính sách này chỉ mang ý nghĩa động viên về tinh thần do rất khó tiếp cận. Trong khi các doanh nghiệp trong nước chủ yếu có quy mô nhỏ và siêu nhỏ. Không chỉ thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu đất để xây dựng nhà xưởng, mà hiện họ rất cần những chính sách hỗ trợ một cách thiết thực và hiệu quả.

Cục Công nghiệp nhận định: Việt Nam hiện tại vẫn mới chỉ ở giai đoạn đầu của phát triển công nghiệp. Với thực trạng như hiện nay, việc tăng tỷ lệ đóng góp của công nghiệp chế biến chế tạo trong GDP lên 25% vào năm 2025 và 30% vào năm 2030 là mục tiêu không hề dễ dàng, nếu không có những chính sách đột phá. Phải tạo ra được nhiều những tập đoàn lớn như Samsung, Toyota… thì mới  đem đến sự bứt phá. Mới đây, Công ty Ô tô Toyota Việt Nam và Cục Công Nghiệp - Bộ Công Thương vừa ký kết Biên bản ghi nhớ Dự án Hợp tác hỗ trợ doanh nghiệp trong nước trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ nhằm nâng cao năng lực và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp hỗ trợ trong nước với các nhà lắp ráp ô tô. Dự án này sẽ được triển khai từ năm 2021 đến 2022. Đây là năm thứ hai Toyota Việt Nam và Cục Công nghiệp ký kết thỏa thuận hợp tác hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước. Trong khi Samsung với hơn 10 năm có mặt tại Việt Nam, họ cũng đã mở rộng đầu tư thêm, thành lập trung tâm nghiên cứu lớn nhất khu vực. Samsung phối hợp chặt chẽ với Trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp, Bộ Công thương để đào tạo cho các doanh nghiệp Việt nâng cao công tác quản trị, cải tiến sản xuất,..

Ngành công nghiệp chế biến chế tạo có vai trò dẫn dắt các hoạt động khác của nền kinh tế. Khi ngành này phát triển, sẽ tạo cơ hội cho các ngành dịch vụ khác như thương mại, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, logistics… phát triển theo. Giới chuyên môn đều có chung nhận định, phát triển công nghiệp chế biến chế tạo là giải pháp quan trọng nhất, giúp Việt Nam cải thiện chất lượng nền kinh tế, phát triển bền vững; tăng khả năng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, đẩy mạnh tiếp nhận, chuyển giao công nghệ, thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp trong nước.

Ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết: Việc dịch chuyển của các chuỗi giá trị toàn cầu, cùng với quá trình thực thi Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Liên Minh châu Âu- Việt Nam (EVFTA), đang khơi dậy những động lực và mở ra những không gian mới. Việt Nam có cơ hội trở thành công xưởng sản xuất của thế giới vào thời điểm này. Tuy nhiên, phải nỗ lực cải cách thể chế mạnh mẽ. Cụ thể là xây dựng và điều hành chính sách chính sách công nghiệp quốc gia, tập trung vào những ngành, những lĩnh vực Việt Nam có lợi thế cạnh tranh, thúc đẩy phát triển công nghiệp chế biến chế tạo, phát triển doanh nghiệp tư nhân trong nước, đẩy mạnh cải cách khu vực doanh nghiệp nhà nước. Bên cạnh đó, cần lựa chọn thế hệ các nhà đầu tư FDI có khả năng tích hợp và liên kết với cộng đồng doanh nghiệp nội địa.

Trao đổi về cơ sở dữ liệu của ngành cơ khí Việt Nam (ckds.vn)

Việt Nam ở đâu trên cuộc đua siêu công nghệ? (kỳ 1) (ckds.vn)

Phát huy vai trò quản trị rủi ro doanh nghiệp trong thực hiện mục tiêu kép (Vừa phòng chống dịch vừa sản xuất kinh doanh) (ckds.vn)