TRAO ĐỔI VỀ CƠ KHÍ VIỆT NAM HIỆN TẠI    

Đã làm việc với nhiều cán bộ quản lý của Viện nghiên cứu, TCTy, doanh nghiệp sản xuất các sản phẩm cơ khí của người Việt Nam nên hiểu được suy nghĩ, nỗi niềm và biết được thực trạng hoạt động của ngành công nghiệp này. Nhìn vào kết quả đầu tư, hoạt động sản xuất kinh doanh và sản phẩm chính của các doanh nghiệp, rồi nghe báo đăng đài nói… có thể hiểu hiện năng lực của cơ khí nội địa Việt Nam (không tính doanh nghiệp FDI) mới chỉ đáp ứng khoảng 25 - 30 % nhu cầu thị trường trong nước và tham gia chuỗi xuất khẩu. Với đất nước có thị trường trăm triệu dân, địa chính trị quan trọng của Việt Nam thì có thể nói cơ khí nội địa ở ta còn rất yếu để giữ và có được thị phần tốt ngay trên sân nhà so với thiên hạ.

Công ty Cổ phần xây lắp Dầu khí Miền Nam  

Để tìm được câu trả lời khả dĩ cần nhớ lại kể từ sau năm 1990 các ngành sản xuất cơ khí, luyện kim, điện tử ở ta đã được nhà nước cho “tự bơi” để tồn tại vì Việt Nam đã đổi hẳn cơ chế quản lý, điều hành nền kinh tế từ “nhà nước giao kế hoạch, chỉ tiêu, định mức vật tư, biên chế, lương… để sản xuất rồi nhà nước lo bao tiêu sản phẩm cho các nhà máy, xí nghiệp mà hầu hết là quốc doanh” phải chuyển sang cơ chế mới là “Doanh nghiệp cơ khí phải tự chọn sản phẩm, vật tư để sản xuất theo nhu cầu thị trường”. Do chuyển đổi cơ chế đột ngột không có lộ trình, thời gian cụ thể để các doanh nghiệp quốc doanh thực hiện cơ chế mới mà trước đó bị nghiêm cấm, dẫn đến từ các cấp Vĩ mô cũng còn chưa hiểu được cặn kẽ các mặt phải, trái của quy luật Thị Trường và tất nhiên ở các cấp Vi mô là các doanh nghiệp lại càng chưa quen thay đổi. Dẫn đến bao doanh nghiệp cơ khí, luyện kim, điện tử vốn nhà nước đã đầu tư, đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật bao năm trước đây bị rơi vào suy thoái trầm trọng.

Nếu như trước năm 1990 ngành sản xuất cơ khí, Luyện kim, điện tử đã được lãnh đạo Đảng, Nhà nước Việt Nam quan tâm chăm bẵm để có hẳn một cơ quan cấp Bộ quản lý để có chính sách, cơ chế cụ thể và đồng thời luôn đưa vào kế hoạch cân đối nguồn lực… thì từ sau 1990 đến nay nhóm sản phẩm công nghiệp quan trọng này đã không còn được các cấp Vĩ mô đối xử như thời trước nữa. Khác hẳn với sản xuất năng lượng, vật liệu xây dựng, giao thông vận tải, thủy lợi, nông nghiệp… vẫn được đưa vào kế hoạch đầu tư phát triển thì sản xuất cơ khí nội địa đã bị thả nổi nhân danh phải thực hiện theo cơ chế thị trường.

Chính vì vậy mà hiện nay những con số phản ánh giá trị sản xuất, xuất khẩu các sản phẩm cơ khí của Việt Nam vẫn chưa phân định rõ được 2 khu vực cơ khí nội địa là bao nhiêu? và FDI là bao nhiêu? Hàng năm. Rồi giá trị của các sản phẩm cơ khí do doanh nghiệp cơ khí nội địa làm ra đã thay thế nhập khẩu, mang lại giá trị trực tiếp, gián tiếp cụ thể như thế nào? cũng khó chính xác được. Các Bộ, ngành, địa phương, chủ đầu tư thực hiện xây dựng các công trình, dự án công nghiệp, năng lượng, sản xuất vật liệu xây dựng, làm cầu đường, vận tải, thủy lợi, nông nghiệp… cũng chẳng tính đếm thống kê được con số mà cơ khí nội địa đã tham gia so với nhập khẩu để công khai so sánh. Chính vì vậy mà những người làm cơ khí Việt Nam rất đau khi có không ít cấp quản lý và người dân vẫn nói “Cơ khí Việt Nam không làm nổi những con ốc vít chất lượng…”, rồi khen vài nông dân đã làm được tầu ngầm, máy canh tác…

Ảnh minh họa

Với tinh thần nhìn thẳng sự thật, nói đúng sự thật của Đại hội Đảng lần thứ XIII vừa qua xin nêu một số nhận xét đối với công nghiệp cơ khí của Việt Nam hiện nay để trao đổi.

Năm 2002 là năm lần đầu tiên Thủ tướng Chính phủ Việt Nam ký QĐ số 186 phê duyệt Chiến lược xây dựng phát triển một số sản phẩm cơ khí trọng điểm (gồm 8 nhóm) và ban hành một số chính sách khuyến khích ngành cơ khí nội địa Việt Nam phát triển. Nhìn lại 20 năm qua ngành sản xuất cơ khí nội địa đã đạt được một số thành tựu nhất định để nâng cao chất lượng sản phẩm góp phần vừa thay thế nhập khẩu, vừa nâng cao khả năng nội địa hóa cho nền kinh tế. Hiện Việt Nam đã có lắp ráp ô tô, đóng sửa tầu thủy, chế tạo thiết bị nâng, kết cấu thép, một số sản phẩm phi tiêu chuẩn, thiết bị kỹ thuật điện, tham gia chế tạo và xây dựng một số công trình, dự án đầu tư phát triển ngành điện, hóa chất, khai thác khoáng sản, sản phẩm quốc phòng… và chế tạo linh kiện, phụ tùng xuất khẩu hoặc thay thế nhập khẩu.  Nhưng cũng trong thời gian ấy cơ khí nội địa Việt Nam cũng đã để xẩy ra một số sai phạm nghiêm trọng trong quản lý từ Vi mô (doanh nghiệp mà phần lớn là doanh nghiệp vốn nhà nước) đến Vĩ mô (cơ quan quản lý nhà nước đối với ngành cơ khí).

 Thực tiễn cho thấy do diễn biến thế giới khách quan và Việt Nam đã mở cửa thị trường nội địa tối đa với thế giới thông qua 15 FTA cho nên từ 2010 đến nay cơ khí nội địa của Việt Nam ngày càng khó phát triển hơn.

Nếu trước Đại hội XIII năm 2021 các phương tiện thông tin đại chúng và các cơ quan đoàn thể quần chúng hay dùng cụm từ CNH - HĐH để khẳng định mục tiêu xây dựng đất nước Việt Nam phồn vinh thì nay có cụm từ mới mà chúng ta thường được nghe trên các phương tiện thông tin nhà nước với đại ý là: Phấn đấu thực hiện khát vọng xây dựng Việt Nam trở thành nước có nền kinh tế phát triển, người dân có thu nhập cao, đất nước bền vững, văn minh… vào năm 2035, tầm nhìn 2045. Dù có cách nói mới nhưng thiết nghĩ khát vọng của Việt Nam phấn đấu trở thành một nước công nghiệp phát triển vẫn không thay đổi. Như vậy có nghĩa việc xây dựng phát triển công nghiệp cơ khí nội địa vẫn có vai trò nhất định để đảm bảo giữ vững độc lập, tự chủ trong mọi tình huống biến động quốc tế khôn lường hiện tại và tương lai. Từ các điều kiện chủ quan, khách quan trong nước và thế giới đã thay đổi so với trước đây nên việc xem lại phương cách thực hiện được mục tiêu xây dựng đất nước phát triển văn minh, kinh tế giầu mạnh, nhân dân ấm no hạnh phúc sống trong hòa bình lâu dài là lẽ đương nhiên theo tinh thần NQ Đại hội XIII. Nhưng mục tiêu giữ cho đất nước ổn định, hòa bình, độc lập, cuộc sống của nhân dân được ngày càng ấm no, hạnh phúc sánh vai cùng các nước trên thế giới của Đảng và Nhà nước Việt Nam vẫn không thay đổi.

Những năm tới Đảng và Nhà nước Việt Nam vẫn kiên trì tiếp tục xây dựng phát triển công nghiệp cơ khí của đất nước mặc dầu điều kiện khó khăn, có nhiều thách thức hơn trước, nhưng đồng thời các ngành sản xuất trong đó có cơ khí cũng có những thuận lợi hơn, vì thế giới đã và đang thực hiện cuộc cách mạng công nghệ 4.0, đang bước sang kỷ nguyên Số mà Việt Nam đã hội nhập kinh tế sâu rộng tới 200% với thế giới thì sẽ có điều kiện đi nhanh hơn nếu biết chọn cách đi thích hợp.

Kinh nghiệm ở các nước công nghiệp phát triển đã đi trước cho thấy họ đã là tác giả làm ra nhiều Hiệp định FTA nhưng họ luôn chủ động đưa ra những chính sách khôn khéo để bảo vệ lợi ích quốc gia của mình. Các nước  như Mỹ, Nhật Bản, Đức, Pháp, Anh, Châu Âu, Bắc Âu, Canada, Nga, Trung Quốc, Hàn Quốc… lại càng có nhiều rào cản kỹ thuật để bảo vệ thị trường nội địa của họ. Tại các quốc gia này khi thực hiện đầu tư công xây dựng các công trình công nghiệp, hạ tầng kinh tế kỹ thuật... đều có các nhà thầu của nước sở tại cùng thực hiện với các nhà thầu nước ngoài. Đó là bắt buộc để đất nước họ có thể thu được kiến thức, kinh nghiệm, nhận được chuyển giao công nghệ, phương pháp quản lý, quản trị doanh nghiệp, đào tạo nguồn nhân lực tiên tiến của thế giới. Kinh nghiệm và bài học quan trọng này chính lại là mặt thuận lợi khi Việt Nam đi sau cần học hỏi.

Ảnh minh họa

Sau 20 năm qua doanh nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam rút bài học dưới đây để các cấp Vĩ mô xem xét bảo vệ thị trường và doanh nghiệp cơ khí nội địa.

1- Vốn Việt Nam đi vay nước ngoài là vốn đầu tư công nên Việt Nam phải làm chủ lựa chọn cách sử dụng hiệu quả. Luật nào, cam kết quốc tế nào, cơ chế nào không đảm bảo điều cốt tử này đều cần sửa đổi.

2- Lựa chọn Tổng thầu EPC thực hiện các dự án công trình kể cả đầu tư công và tư phải loại bỏ ngay các nhà thầu đã để lại bài học đắt giá cho doanh nghiệp nội địa Việt Nam sau 20 năm qua là:

  • Có những nhà thầu EPC nước ngoài bỏ giá cao nhưng sau khi thực hiện dự án Việt Nam còn thu được ít quyền lợi từ từ chính, khoa học công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực tiên tiến.
  • Có những nhà thầu bỏ giá thấp hơn nhưng ép các doanh nghiệp nội địa Việt Nam chịu thiệt thòi phải nhắm mắt làm vì rơi vào cảnh buộc phải chấp nhận để làm nhằm duy trì tồn tại của doanh nghiệp.
  • Còn có những nhà thầu giá rất rẻ nhưng đưa cả người của họ sang rồi từng bước làm tăng giá với nhiều lý do.

Từ bài học này cho thấy việc huy động được các nguồn vốn, nguồn lực trong, ngoài nước để đầu tư phát triển là rất quan trọng, song Nhà nước cũng cần cân đối có chính sách hỗ trợ và khuyến khích khu vực doanh nghiệp nội địa phát triển. Đó mới là cách đi đúng và bền vững của nền kinh tế công nghiệp nói chung và cơ khí nói riêng. Có như vậy nhà nước mới vừa có được các thành tựu kinh tế, khoa học công nghệ tiên tiến liên tục thay đổi, đồng thời sẽ tạo ra được nhiều công ăn việc làm, đảm bảo an sinh xã hộ đối với quốc gia.

Quay lại thực trạng cơ khí Việt Nam hiện nay cho thấy thị trường của sản xuất các sản phẩm cơ khí ở nước ta rất lớn và là thị trường mà nhiều nước ngoài rất muốn có để khai thác. Theo tốc độ tăng trưởng kinh tế của nước ta nêu trong quy hoạch, chương trình xây dựng phát triển của các ngành kinh tế, công nghiệp Việt Nam trong 10 năm tới sẽ cần hàng trăm tỷ USD thì đây phải là thị trường của các doanh nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam. Như vậy câu hỏi đặt ra là trong số vốn đầu tư không nhỏ này liệu các doanh nghiệp cơ khí nội địa Việt Nam sẽ chiếm được bao nhiêu hay lại để rơi vào tay doanh nghiệp nước ngoài phần lớn công việc, giá trị của dự án, công trình như những năm đã qua? Thiết nghĩ đây là vấn đề hệ trọng của đất nước mà các cấp quản lý từ TW đến địa phương cần phải thông suốt và chịu trách nhiệm góp phần giảm nhập siêu và xây dựng được dung lượng sản xuất công nghiệp cơ khí nội địa phát triển. Mong các cấp Vĩ mô hãy đừng tiếp tục coi phát triển “Chế biến, Chế tạo” là phát triển Công nghiệp Cơ khí của đất nước.

Còn ở tầm nhìn Vi mô là các doanh nghiệp sản xuất ngành cơ khí nội địa thì sao? Đây cũng là một việc cần làm rõ để khắc phục tình trạng các doanh nghiệp cơ khí nội địa vừa bị yếu thế do tiềm lực nội sinh, vừa bị chia cắt manh mún, cạnh tranh với nhau không lành mạnh vì chỉ mong nhận được đơn hàng làm gia công cho nước ngoài đủ để nuôi quân và tồn tại!

Đã từ lâu và trở thành nguyên lý trong sản xuất công nghiệp cơ khí là: Doanh nghiệp muốn làm ăn có hiệu quả và phát triển bền vững thì phải tổ chức sản xuất theo hướng chuyên môn hóa sâu, hợp tác hóa rộng. Có như vậy các doanh nghiệp mới tránh được đầu tư trùng lặp, lãng phí giờ máy do không có việc… Đã từ lâu và cho đến nay ở các nước công nghiệp cơ khí phát triển các doanh nghiệp sản xuất cơ khí vẫn giữ và tuân thủ thực hiện nguyên lý này. Nhưng rất đáng tiếc nhiều doanh nghiệp cơ khí Việt Nam lại không làm như vậy.

Vì chưa có tư duy làm ăn công nghiệp nên nhiều năm qua và hiện tại có một số chủ doanh nghiệp cơ khí nội địa đã nêu vấn đề Chính phủ Việt Nam cần tập trung vốn liếng để xây dựng vài doanh nghiệp cơ khí lớn trở thành “Sếu Đầu Đàn” để rồi sẽ có năng lực kéo theo cả đàn cùng bay cao? Hoặc có chủ doanh nghiệp lại cho rằng “Muốn làm ô tô chỉ có tư nhân mới làm được!”… Nghe ra không sai và cũng có lý một phần, nhưng hãy nhìn thẳng vào thực tế hiện nay để cảnh giác với lợi ích nhóm nhằm lo cho riêng cho doanh nghiệp mình. Trong cơ chế thị trường hiện ở ta vẫn còn chưa đồng bộ, chưa minh bạch đang còn cần được hoàn thiện thì việc lựa chọn cách đi phù hợp cho doanh nghiệp cơ khí Việt Nam là rất cần thiết trong những năm tới. Việc song song thực hiện đề nghị nhà nước tập trung xây dựng doanh nghiệp cơ khí “Sếu đầu đàn” chúng ta cũng cần nghiên cứu để kiến nghị nhà nước ban hành các chính sách đồng bộ, ban hành Luật nhằm thống nhất áp dụng cho nhiều doanh nghiệp cơ khí có quy mô khác nhau cùng làm ăn phát triển. Được như vậy Việt Nam mới có một nền cơ khí chế tạo phát triển thực sự.

Thiết nghĩ Chính phủ và doanh nghiệp cơ khí nội địa cần xem xét khuyến khích doanh nghiệp đầu tư các công nghệ mới trong lĩnh vực sản xuất phôi đúc rèn, công nghệ nhiệt luyện tiên tiến, sản xuất phụ tùng thay thế cho kích thước, trọng lượng lớn… đang có nhu cầu thị trường trong, ngoài nước, không nên chỉ còn dành cho sản xuất lắp ráp, gia công thuê cho nước ngoài như hiện nay. Đồng thời Chính phủ cần tạo được nhiều đơn hàng, đặc biệt là đơn hàng đầu tư công và tháo gỡ những rào cản hiện vẫn còn tồn tại để bảo vệ doanh nghiệp nội địa trước áp lực ngày càng tăng của hội nhập kinh tế toàn cầu.

Trong lĩnh vực sản xuất cơ khí nói riêng cũng như nhiều việc khác đã cho thấy: Nguyên nhân của mọi nguyên nhân dẫn đến thành, bại trong việc phát triển nhanh hoặc chậm, xây dựng được hoặc không được các ngành công nghiệp nội địa trong tình hình hội nhập kinh tế hiện nay là công tác lựa chọn cán bộ quản lý tầm Vĩ mô. Việc lựa chọn đúng đội ngũ cán bộ có đức, có tài, có chuyên môn hiểu biết cơ khí để quản lý nhà nước đối với hoạt động của ngành cơ khí Việt Nam là cần thiết.

 Trong kế hoạch 2021-2035 Chính phủ cần tập trung lựa chọn lại một số sản phẩm cơ khí Việt Nam đã làm tốt có thị trường, không nhất thiết phải là 8 nhóm như trước đây để đầu tư tiếp tục thông qua các đơn hàng đầu tư công. Hiện tại chủ trương đầu tư phát triển các doanh nghiệp cơ khí làm Công nghiệp phụ trợ mới chỉ đạt được một phần của mục tiêu xây dựng phát triển nền Công nghiệp cơ khí Việt Nam. Nhưng muốn để đất nước có điều kiện tự chủ đảm nhận thực hiện được tiến trình CNH-HĐH đất nước theo lộ trình phát triển chung nhất thiết phải có “bàn tay đầu tư hữu hình của nhà nước” mới thực hiện được các mục tiêu của Đảng đã đề ra tại Đại hội Đảng lần thức XIII.

Xin có vài suy nghĩ để trao đổi với những người làm nghề cơ khí và cấp Vĩ mô quản lý nhà nước đối với ngành công nghiệp này./.