TRAO ĐỔI VỀ VIỆC CƠ KHÍ VIỆT NAM CẦN NHỮNG GÌ ĐỂ ĐI TIẾP

       Sau 20 năm kể từ ngày Thủ tướng Chính phủ ký QĐ số 186/2002 ban hành Chiến lược xây dựng phát triển 08 nhóm sản phẩm cơ khí trọng điểm của Việt Nam để tham gia quá trình CNH-HĐH đất nước đến 2025, đến nay bức tranh sản xuất kinh doanh, nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực của các doanh nghiệp cơ khí nội địa có thể khái quát như dưới đây.

Dây chuyền gia công cơ khí của Công ty Cổ phần Phụ tùng máy số 1

      Ước tính, trong vòng năm năm trở lại đây Tổng giá trị sản xuất công nghiệp toàn ngành cơ khí sau 30 năm đổi mới, hội nhập kinh tế quốc tế mới đạt từ 25 đến 30% nhu cầu của thị trường nội địa.

      Trong lĩnh vực công nghiệp cơ khí Việt Namhầu hết các máy và thiết bị, vật tư đều phải nhập ngoại song song với hoàn cảnh đẩy mạnh kêu gọi đầu tư nước ngoài nên tạo sự cạnh tranh lớn cho các doanh nghiệp cơ khí nội địa nhưng Việt Nam thực tế ngành công nghiệp này vẫn đã vươn lên đểchế tạo trong nước được một số thiết bị có giá trị lớn như Cơ khí thủy công của nhà máy thủy điện, một số thiết bị phi tiêu chuẩn của nhà máy nhiệt điện như hệ thống cung cấp than, thiết bị lọc bụi tĩnh điện, hệ thống thải tro xỉ, máy biến thế, động cơ điện các loại, các hệ thống vận chuyển, thiết bị nâng,sản phẩm kết cấu thép; một số thiết bị thăm dò, khai thác dầu khí như chế tạo các giàn khoan Tam Đảo 3, Tam Đảo 5, các giàn DK, các thiết bị nổi phục vụ thăm dò, khai thác dầu khí; Đóng được tàu thủy viễn dương có sức chuyên chở hàng hóa lớn và hầu hết các tàu vận tải ven bờ, chở khách hàng hóa trên sông;Ngành sản xuất máy nông nghiệp đã làm chủ thị trường xay xát chế biến lúa gạo, cung cấp 40% thị phần máy động lực công suất dưới 80HP, sản xuất lắp ráp một số ô tô… còn lại phần lớn máy móc, thiết bị đều phải nhập của nước ngoài.

      Để thực hiện nội dung tiếp tục xây dựng phát triển CNH-HĐH đất nước đến 2035, 2045 theo tinh thần NQ Đại hội Đảng lần thứ XIII chúng ta cần nhìn lại chặng đường 20 năm đã qua và nghiên cứu chương trình đi tiếp cho công nghiệp cơ khí Việt Nam. Ngay từ đầu nhiệm kỳ Chính phủ trước cách đây 6, 7 năm tôi đã được thay mặt Hiệp hội báo cáo và phát biểu tại Hội nghị do Phó Thủ tướng phụ trách công nghiệp ở Văn phòng Chính phủ chủ trì:“Trước khi nghiên cứu bổ sung, đổi mới Chiến lược phát triển công nghiệp cơ khí của đất nước cho những năm tới chúng ta cần xem xét làm rõ những thành tựu và tồn tại của hoạt động sản xuất cơ khí chế tạo Việt Nam bao gồm cơ khí nội địa và đầu tư nước ngoài sau 20 năm một cách tổng quan. Có như vậy Đảng và nhà nước mới có cơ sở để xây dựng Chiến lược Cơ khí theo bối cảnh thực tế của đất nước trong những năm tới.Cần nghiên cứu một số vấn đề dưới đây.

- Về quy mô và năng lực của doanh nghiệp cơ khí nội địa, FDI thế nào?

- Về dung lượng thị trường nội địa của Việt Nam vào loại vừa, lớn, hay nhỏ so với quốc tế? Thị phần của sản xuất cơ khí nội địa đã được tham gia thế nào trong đầu tư công và cung cấp những sản phẩm gì cho thị trường nội địa?

- Cơ khí chế tạo nội địa của Việt Nam sau 25 năm hiện đã làm được những sản phẩm gì đạt chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế?

- Trình độ thiết kế và làm chủ được những công nghệ cơ bản gì và đã chủ động tổ chức sản xuất đượcnhững loại sản phẩm gỉ có giá trị đối với nền kinh tế? Năng lựcquản lý thực hiện các dự án công nghiệp công nghiệp, xây dựng hạ tầng của người Việt Nam thế nào?

- Hệ thống chính sách của nhà nước còn những bất cập gì để công nghiệp cơ khí nội địa chậm phát triển?...

Để làm rõ thực trạng thuận lợi, khó khăn của doanh nghiệp cơ khí Việt Nam hiện nay, Thường trực VAMI mong nhận được nhiều ý kiến xuất phát từ thực tiễn sản xuất kinh doanh của mọi thành viên Hiệp hội để Thường trực nghiêm túc lắng nghe, tập hợp lại nhằm chuẩn bị tốt báo cáo trình bầy rõ những vấn đề nêu trên, đưa ra những ý kiến tư vấn, kiến nghị Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Đảng, Nhà nước xem xét ban hành những chủ trương, chính sách thích hợp nhằm tiếp tục xây dựng phát triển công nghiệp cơ khí của đất nước trong những năm tới theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng lần thức XIII. Việc nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề nêu trênphải bằng nhãn quan khoa học, nhìn thẳng sự thực với tinh thần cầu thị chắc chắn VAMI sẽ giúp Chính phủ sẽ có cơ sở để xây dựng chính sách thích ứng cho công nghiệp cơ khí chế tạo trong hoàn cảnh thực tế của đất nước và bối cảnh quốc tế đầy biến động ở thời gian tới.

Có thể khái quát về bối cảnh quan hệ quốc tế và trong nước hiện nay

- Thứ nhất, bối cảnh về địa chính trị, như chúng ta đang hiểu hiện nay trên thế giới tồn tại hai hình thái của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bao gồm: nền kinh tế tư bản chủ nghĩa lấy cạnh tranh làm nền tảng. Đặc điểm của hình thái tư bản này thường là: kinh tế tư nhân mạnh hơn nhà nước, nhiều khi lợi ích của các công ty tư nhân mâu thuẫn với lợi ích của quốc gia. Chiến lược phát triển của quốc gia nhiều khi không đồng nhất với chiến lược của các công ty tư nhân. Hình thái tư bản này tồn tại tại Mỹ, Canada, phần lớn các nước châu Âu… Loại hình thứ hai là kinh tế thị trường có định hướng của nhà nước, còn được một số học giả phương tây gọi là “chủ nghĩa tư bản chiến lược” trong đó các doanh nghiệp không những cạnh tranh tự do mà còn chịu sự kiểm soát và điều tiết của nhà nước. Lợi ích của quốc gia được đặt trên lợi ích của doanh nghiệp. Loại hình này tồn tại ở Nhật Bản trong những năm 70, 80 tại Hàn Quốc từ những năm 60 đến cuối thế kỷ 20 và đặc biệt tồn tại tại Trung Quốc trong 5 thập kỷ gần đây. Theo đánh giá của nhiều nhà kinh tế học, các quốc gia có nền kinh tế vận hành theo phương thức “chủ nghĩa tư bản chiến lược” có vẻ phát triển nhanh hơn phương thức cạnh tranh tư bản đơn thuần.

- Thứ hai là, với các nước kinh tế còn yếu muốn muốn phát triển với nền sản xuất phụ thuộc nhiều từ nước ngoài như nguyên vật liệu, máy móc thiết bị, công nghệ, chuyên gia, logistic… sẽ bị ảnh hưởng rất nặng nề khi thế giới có những biến đổi như đại dịch Covid những năm 2020 – 2021 và quan hệ liên quan đến lợi ích dân tộc.

- Thứ ba, công nghệ gia công, chế tạo đã phát triển vượt bậc trong vài thập kỷ gần đây như công nghệ cắt gọt tốc độ cao, độ bền dao cắt lớn, công nghệ in 3D, công nghệ cắt laser, công nghệ mô phỏng… đã tạo nên năng suất lao động cao vượt bậc so với công nghệ truyền thống. Đây là lợi thế cho những người đi sau, lợi thế cho những nước đang phát triển.

- Thứ tư, tiến trình tư nhân hóa tại Việt Nam đã bước đầu tạo nên một số doanh nghiệp lớn như Vinfast, Thaco Trường Hải, từng bước là doanh nghiệp hạ nguồn tạo điều kiện phát triển công nghiệp hỗ trợ. Ngoài ra một số doanh nghiệp Việt Nam đã nâng cao được năng lực công nghệ, quản trị đang tham gia vào chuỗi cung toàn cầu trong ngành công nghiệp hỗ trợ.

Lâu nay nhiều người vẫn nhấn mạnh quan điểm: Các doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển mạnh sang “kinh tế thị trường” và thực thi tốt “hội nhập kinh tế quốc tế” thì mới phát triển được. Điều đó không sai và rất hợp với ý kiến của chuyên gia nước ngoài khuyên Việt Nam. Nhưng với góc nhìn của những người đang hoạt động có kinh nghiệm của ngành cơ khí Việt Nam chúng tôi khẳng định: Bất kỳ ngành sản xuất nào mà không có THỊ TRƯỜNG tiêu thụ sản phẩm, trước hết là THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA đều không thể phát triển được.

      Ngành cơ khí Việt Nam có ảnh hưởng rất quan trọng đến phát triển kinh tế cũng như để đảm bảo an ninh quốc phòng, để đánh giá đúng vai trò của ngành cơ khí cần dự đoán được độ lớn thị trường cho giai đoạn 2021 - 2035: Ngành công nghiệp Thiết bị đồng bộ: 8-10 tỷ USD/năm; Ngành công nghiệp ô tô: 18 tỷ USD/năm; Ngành máy nông nghiệp: máy canh tác, máy chế biến sau thu hoạch: 3 tỷ USD/năm; Ngành khai thác và chế biến khoáng sản: 3 tỷ USD/năm; Ngành đường sắt đến năm 2030: 60 tỷ USD; Hệ thống tàu điện ngầm đến năm 2030: 20 tỷ USD; Thiết bị công nghiệp tiêu chuẩn: bơm, quạt, động cơ, hộp số….: 2 tỷ USD/năm; Tổng nhu cầu về máy móc, thiết bị từ nay đến năm 2035 ước tính khoảng 400 tỷ USD. Đây chính là vốn, là tài nguyên mà chúng ta cần tận dụng và khai thác triệt để. Cần có chính sách mới để giảm việc người Việt Nam tiếp tục làm thuê nước ngoài trên chính đất nước mình như kinh nghiệm các nước phát triển.

Dây chuyền xả băng - Tổ hợp Cơ khí THACO Chu Lai

      Còn nhiều vấn đề quan trọng nữa rất cần được trao đổi để cộng đồng doanh nghiệp và các cấp quản lý nhà nước đối với ngành cơ khí Việt Nam nhưng trong khuôn khổ bài báo chỉ xin nêu khái quát như trên. Chúng tôi sẽ tiếp tục nêu lên một số vấn đề cốt yếu nữa cần được nghiên cứu xem xét để kiến nghị nhà nước có chính sách mới thúc đẩy phát triển công nghiệp cơ khí của đất nước trong thời gian tới ở những số báo sau.

      Mặc dầu 2 năm qua tình hình dịch bệnh hoành nhành rất khó khăn nhưng khi giãn dịch sau Tết âm lịch Thường trực chúng tôi đã đến thăm và làm việc với một số đơn vị thành viên Hiệp hội có quy mô, sở hữu khác nhau để được mắt thấy tai nghe ý kiến lãnh đạo doanh nghiệp cho biết kết quả sản xuất kinh doanh, việc làm, đời sống của cán bộ công nhân viên vẫn trụ vững đồng thời đều có kế hoạch xây dựng doanh nghiệp tiếp tục phát triển trong những năm tới. Đó là tín hiệu vui và càng khẳng định rõ một yếu tố quan trọng hàng đầu của doanh nghiệp là thị trường nội địa và quốc tế của cơ khí Việt Nam không hề nhỏ.

Thiết nghĩ doanh nghiệp cơ khí nội chúng ta có cơ sở để tin tưởng suy nghĩ, lựa chọn các sản phẩm kết hợp sử dụng máy móc công cụ sản xuất nhiều tầng công nghệ từ cổ điển đến 4.0 để làm ăn, đó là:

- Với cơ sở vật chất, nguồn nhân lực đã có cộng với một yếu tố quan trọng là dung lượng thị trường nội địa và tham gia xuất khẩu các sản phẩm cơ khí Việt Nam trong 10 năm tới không hề nhỏ nên chúng ta tin tưởng công nghiệp cơ khí chế tạo vẫn có điều kiện để phát triển.

- Sản phẩm cơ khí chế tạo rất đa dạng, trong cuộc sống mọi chỗ, mọi nơi đều có các sản phẩm của ngành cơ khí. Rõ ràng dù có muốn kinh tế số, xã hội, kinh tế xanh, xã hội xanh số cỡ nào mà không có máy móc do công nghiệp cơ khí chế tạo ra thì bạn nghĩ sao?

      Thời gian trôi nhanh đã gần hết quý I năm 2022. Nếu tình hình dịch bệnh không diễn biến phức tạp, nhà nước cho phép, Hiệp hội dự kiến sẽ tổ chức Hội nghị toàn thể thành viên tại Hà Nội vào cuối tháng 3-2022 để chúng ta có điều kiện gặp nhau, trao đổi, giao lưu, hợp tác cùng nhau phát triển trong thời gian tới và bàn công việc của Hiệp hội trong tình hình mới của đất nước và quốc tế.

      Tất cả còn phía trước, Thường trực Hiệp hội mong năm 2022 mọi doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh ngành cơ khí chúng ta sẽ tiếp tục cùng nhau hợp tác để vượt qua mọi khó khăn đưa doanh nghiệp phát triển. Chúc thuận lợi và an vui trong công việc và cuộc sống./.